همزمان با تشدید جنگ در خاورمیانه، اهمیت پهپادهای رهگیر اوکراین؛ که از آنها به عنوان شکارچیان پهپادهای شاهد یاد میشود، به خصوص برای دفاع از کشورهای حاشیه خلیج فارس مورد توجه بسیاری از کارشناسان نظامی قرار گرفته است.سپاه پاسداران در واکنش به حملات بیامان ارتش ایالات متحده و اسرائیل به فرماندهان و پایگاههای موشکی خود، تا کنون هزاران پهپاد و موشک را به سوی پایانههای نفتی، بنادر، فرودگاهها و حتی ساختمانهای مسکونی و تجاری کشورهای حاشیه خلیج فارس پرتاب کرده است.
بسیاری از این حملات، با استفاده از پهپادهای نسبتا ارزانقیمت سپاه پاسداران (از ۲۰ هزار دلار تا ۵۰ هزار یورو) صورت میگیرد که مقابله با آنها چالشهای بسیاری را به دنبال دارد. این به معنی آن نیست که پهپادهای شاهد، از فناوری پیچیده یا خاصی برخوردارند اما چالش اصلی اینجاست که استفاده از موشکهای رهگیر از جمله پاتریوت PAC-2 یا PAC-3 با هزینه بیش از ۳ میلیون دلار، برای مقابله با یک پهپاد حدود ۲۰ هزار دلاری منطقی به نظر نمیرسد.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
اما دست بالای دست بسیار است و اکنون، تجربه چند ساله نیروهای مسلح اوکراین در نبرد با روسیه و ساقط کردن پهپادهای شاهد، به گنجینهای ارزشمند برای کشورهای درگیر در بحبوحه جنگ خاورمیانه تبدیل شده است.
آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین اعلام کرده است که نیروهای مسلح اوکراین قادر به رهگیری حدود ۹۰ درصد از پهپادهای شاهد ساخت ایران هستند. او همچنین گفته است: «اگر تضمین شود که روسیه حملهای به اوکراین نخواهد داشت، بخشی از نیروهای ما میتوانند برای کمک اعزام شوند.»
روسیه پیش از این با استفاده از پهپادهای شاهد سپاه، تاسیسات تامین برق، لجستیک و زیرساختهای اوکراین را با نرخ موفقیت بالا هدف قرار میداد اما اوکراینیها در این سالها دست روی دست نگذاشتند و گروهی از پهپادهای شکارچی قاتل پهپاد شاهد تولید کردند که به لحاظ هزینه تولید و عملکرد، توجیه منطقی داشت.
از جمله این پهپادهای میتوان به پهپاد رهگیر Sting ساخت شرکت اوکراینی Wild Hornets اشاره کرد که به گفته این شرکت، از ماه ژوئن ۲۰۲۵ تا کنون افزون بر ۳هزار پهپاد شاهد روسی را سرنگون کرده است.
این شرکت میگوید ماهانه بیش از ۱۰هزار فروند از این پهپادهای رهگیر ارزان ۲۰۰۰ دلاری با برد ۳۷ کیلومتر تولید میکند که میتواند با سرعت حدود ۲۸۰ کیلومتر بر ساعت، به پهپاد چنددههزار دلاری شاهد حمله کرده و آن را ساقط کند.
ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین اعلام کرده که اگر رهبران خاورمیانه از روسیه بخواهند یک آتشبس یکماهه در جنگ با اوکراین برقرار کند، کییف حاضر است تجربیات دفاع پهپادی خود را با دیگر کشورها به اشتراک بگذارد
با این حال، شرکت اوکراینی Wild Hornets شایعاتی مبنی بر این که نمایندگان این شرکت به خاورمیانه سفر کردهاند تا کار با پهپاد استینگ را به کشورهای آن منطقه آموزش دهند، رد کرده و گفته است: «هیچ از نمایندگان ما در هیچگونه فعالیت بینالمللی، برنامههای آموزشی یا استفاده رزمی از استینگ دخیل نیستند.»
شکارچی دیگر پهپادهای شاهد، پهپاد رهگیر P1-SUN ساخت شرکت SkyFall است که به گفته این شرکت، طی چهار ماه گذشته و شرکت در عملیاتهای دفاعی، بیش از ۱۵۰۰ پهپاد شاهد و ۱۰۰۰ پهپاد دیگر را ساقط کرده است.
P1-SUN تقریبا ۱۰۰۰ دلاری، مجهز به سامانه شناسایی هدف بر پایه دید رایانهای و یک دوربین فروسرخ برای تعقیب خودکار است. پهپادی قدرتمند و کوچک با بالهای ثابت که برای ماموریتهای پرسرعت در فواصل کوتاه برای دفاع نقطهای طراحی شده است.
بدنه این پهپاد از چند بخش جداگانه ساخته شده که با چاپگر سهبعدی تولید میشوند و مثل قطعات لگو به هم وصل میشوند. این نوع طراحی نه تنها سبب تولید ارزانتر و سریعتر آن شده بلکه باعث شده که سرعت بسیار بالایی در رهگیری و شکار داشته باشد.
بر اساس اطلاعاتی که از این پهپاد رهگیر منتشر شده، سرعت آن میتواند به ۳۰۰ کیلومتر بر ساعت و حتی تا ۴۵۰ کیلومتر بر ساعت نیز برسد. این شرکت میگوید قادر است ماهانه ۵۰هزار واحد از این پهپاد تولید کند و آنها را از راه دور از اوکراین بهکار بگیرد.
پهپاد دیگر قاتل پهپادهای شاهد که این فهرست را تکمیل خواهد کرد احتمالا Zerov-8 ساخت شرکت The Fourth Law خواهد بود
این رهگیر با قابلیت برخاست و فرود عمودی میتواند به سرعتی برابر با ۳۲۶ کیلومتر بر ساعت برسد و در یک شعاع عملیاتی ۲۰ کیلومتری عمل کند.
Zerov-8 قرار است بهطور کامل بهصورت خودکار به شکار پهپادهای مهاجم بپردازد، آنها را شناسایی کند، رهگیری کند و با حداقل دخالت انسانی خود را برای هدف قرار دادن آنها هدایت کند.
Zerov-8 برخلاف بسیاری از پهپادهای رهگیر که برای یافتن هدف به اپراتور متکیاند، الگوهای حرکت را بررسی میکند، ردپاهای حرارتی را میخواند و با استفاده از هوش مصنوعی، اشیاء مشکوک در آسمان را شناسایی میکند و بهصورت خودکار شروع به دنبال کردن آنها میکند.
آیا پهپادهای شکارچی اوکراینی راهی خاورمیانه خواهند شد؟
با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، جنگی در خاورمیانه درگرفته است که به باور بسیاری از کارشناسان نظامی، ابعاد آن از چارچوب دکترین جنگی مبتنی بر سیستمهای تسلیحاتی کشورهای غربی فراتر رفته است.
سپاه پاسداران که در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا قرار دارد، در واکنش به حملات ائتلاف آمریکا و اسرائیل، رفتاری پیشبینیناپذیر به معنی کلاسیک آن نشان داده و بیشتر شبیه به یک سازمان تروریستی عمل کرده است. سپاه، اغلب به جای تقابل با نیروهای مهاجم، یعنی نیروهای ارتش آمریکا و اسرائیل، به حملات موشکی و پهپادی به خاک کشورهای همسایه پرداخته و به خصوص در کشورهای حاشیه خلیج فارس، پایانههای نفتی، بنادر، فرودگاهها و حتی ساختمانهای مسکونی و تجاری را هدف قرار داده است.
از این رو به نظر میرسد که تسلیحات طراحی و آماده شده آمریکا و اسرائیل، برای نوع کاملا متفاوتی از جنگ در نظر گرفته شده بودند و راه حلی عملی و مقرونبهصرفه برای مقابله با حملات پهپادهای شاهد به کشورهای منطقه در اختیار نداشتند.
دیمیترو اسلیدیوک (Dmytro Seledjuk) از آکادمی دروناریوم اوکراین (Dronarium Academy)، آکادمی تخصصی در حوزه پهپاد که تمرکز اصلی آن روی آموزش، توسعه و کاربرد عملی فناوریهای پهپادی است، به دویچهوله میگوید تعداد سامانههای پرتاب، تجهیزات جنگ الکترونیک، گروههای آتش متحرکی که در این منطقه وجود دارند، برای حفاظت از تمام اهدافی که مورد حمله قرار گرفتهاند، کافی نیست.
او میگوید: «مشکل بعدی این است که سامانههای پدافند هوایی غربی عمدتا موشکهای هوشمند با دقت بالا هستند. گران هستند و فرآیند تولیدشان طولانی است. نمیتوان آنها را روزانه با همان سرعتی که حمله انجام میشود، به تعداد هزاران یا حتی صدها تولید کرد.»
اسلیدیوک میافزاید: «این وضعیتی ایجاد میکند که در آن، سیستم پدافند هوایی منطقه از یک سو خیلی سریع فرسوده میشود، و از سوی دیگر، دفع حملات با وسایل ارزان تهاجمی، بهشکلی نامتقارن بسیار پرهزینه میشود.»
او با اشاره به این که “تجربه اوکراین در استفاده از پدافند هوایی اکنون بیشترین تقاضا را در کشورهای خاورمیانه دارد” میگوید: «هم متخصصانی که میتوانند سیستم پدافند هوایی را سازماندهی کنند مورد تقاضا هستند، و هم تجهیزات مربوط به این سیستم که تولید میشود.»
اسلیدیوک میافزاید: «در اینجا دو مولفه وجود دارد. مولفه اول فناوری است، یعنی خود تجهیزاتی که استفاده میشود. و مولفه دوم عامل انسانی است، یعنی وجود متخصصان آموزشدیده.»
بیشتر بخوانید: کمک اوکراین به کشورهای حوزه خلیج فارس در مقابله با پهپادهای ایرانی
او با اشاره به موانع بر سر انتقال این تجربه به کشورهای خاورمیانه میگوید: «خود سامانههای پدافند هوایی که اوکراین استفاده میکند، چندان پیچیده و منحصربهفرد نیستند که ارزش داشته باشد با پتنت و غیره از آنها محافظت شود. در اصل، اینها پهپادها پهپادهای نمای اولشخص (FPV) هستند که بازطراحی شدهاند، که بهسادگی کپی میشوند، تولید میشوند و غیره. اما مولفه دوم، یعنی عامل انسانی، انتقال آن بسیار دشوارتر است.»
انتقال فناوری و تجربه اوکراین برای مقابله با پهپادهای شاهد چقدر زمان میبرد؟
جنگ آمریکا و اسرائیل با حکومت ایران با گذشت حدود ۳ هفته، وارد مرحله حساسی شده است. بسیاری بر این باورند که با از بین رفتن اصلیترین مقامهای رژیم و همچنین زنجیره فرماندهان سپاه در جریان حملات آمریکا و اسرائیل، جمهوری اسلامی در سراشیبی سقوط قرار گرفته و دچار فروپاشی میشود.
برخی دیگر، به ویژه با در نظر گرفتن بسته شدن تنگه هرمز و ایجاد بحران انرژی در جهان، پیشبینی میکنند که این جنگ ممکن است زمان بیشتری به طول بیانجامد و فرجام آن نیز مشخص نیست. با این حال، کشورهای منطقه حاشیه خلیج فارس، برای دفاع از خود در برابر حملات فزاینده پهپادی سپاه، به دنبال راهحلی سریع میگردند و یکی از این راهحلها بیتردید، استفاده از تجربه اوکراین است.
اسلیدیوک با اشاره به این که انتقال فناوری دفاعی در برابر پهپادهای شاهد، به سادگی ممکن نیست، میگوید: «آموزش یک اپراتور پهپاد ضدهوایی برای اینکه بهطور موثر کار کند، حدود ۵ ماه زمان میبرد. این یک مهارت پیچیده است که علاوه بر دانش نظری، شامل آموزش طولانیمدت کنترل نیز میشود.»
او میافزاید: «یعنی فرد باید بتواند با دستهای خود یک پهپاد بسیار سریع را به سمت یک هدف بسیار سریع که مانورهای گریز انجام میدهد، هدایت کند. و آموزش این کار در یک یا دو هفته یا حتی یک ماه عملا غیرممکن است.»
او با اشاره به این که این فناوریها در اوکراین “به حوزهای حساس تعلق دارند و شرکتهای خصوصی و واحدهای نظامی امکان یا حق ندارند که بهطور مستقل به کشورهای خاورمیانه بروند و شروع به فعالیت کنند” میگوید: «مشخص نیست جنگ در خاورمیانه چقدر طول خواهد کشید. و نمیدانم آیا ما ۵ ماه فرصت داریم تا این تجربه خود را منتقل کنیم یا نه.»
این متخصص آکادمی دروناریوم اوکراین میافزاید که فرد باید دستکم ۲ ماه کامل آموزش ببیند و این زمانی است که فرد در وظایف پدافند هوایی شرکت نمیکند.
او میافزاید: «در ۳ ماه بعدی، او شروع به مشارکت میکند و بهتدریج مهارت خود را افزایش میدهد. بعد از ۵ ماه، کارایی او در صورت آموزش درست به حداکثر میرسد.»
بیشتر بخوانید: آمریکا یگان پهپادهای انتحاری خود را در خاورمیانه مستقر کرد
اگر از این بخش، یعنی آموزش نیروی انسانی بگذریم، موضوع دیگر تولید خود این پهپادهای رهگیر است. اسلیدیوک میگوید: «خود این پهپادها بهراحتی قابل مقیاسپذیری در تولیدند. اینطور نیست که فقط در اوکراین بتوان آنها را تولید کرد. در اینجا آنها در کارخانههای نسبتا کوچک و نیمهدستی تولید میشوند. اگر این تولید به خط تولید بزرگ واقعی منتقل شود، میتوان آنها را روزانه به تعداد هزاران یا حتی دهها هزار تولید کرد، چون فناوری در واقع ساده است، در این صورت اوکراین در این زمینه چیزی را از دست نمیدهد.»
او با اشاره به این که اگر اوکراین، اپراتورهای آماده را به این کشورها بفرستد، این امر ممکن است به کاهش کارایی پدافند هوایی خود این کشور منجر شود میگوید: «اما اگر آموزش را صادر کنیم، کارایی پدافند هوایی ما کاهش نمییابد و میتوانیم همزمان نیروهای خودمان را نیز آموزش دهیم. یعنی در اصل ما فقط تخصص را میفروشیم. این مثل اطلاعات است. با به اشتراک گذاشتن اطلاعات، از مقدار آن کم نمیشود.»
بیشتر بخوانید: روسیه پهپادهای شاهد را به “سیستم استارلینک” مجهز کرده است
این متخصص آکادمی دروناریوم اوکراین به دویچه وله میگوید: «نمایندگان کشورهای دیگر میتوانند به اینجا بیایند و همراه نیروهای ما آموزش ببینند. ما فقط حجم گروههای آموزشی را افزایش میدهیم. این کار بدون آسیب بهراحتی قابل مقیاسپذیری است. تعدادی از مربیان ما میتوانند به آنجا بروند. این البته کمی بدتر است، اما فاجعهآمیز نیست. علاوه بر این، آموزش از راه دور هم اکنون بهخوبی کار میکند. مربی ما میتواند در اوکراین باشد.»
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
برخی از کارشناسان نظامی، عوامل دیگری را نیز در این رابطه در نظر میگیرند. از جمله نرخ رهگیری موفق و شکار پهپادهای مهاجم ممکن است به دلیل شرایط متفاوت آبوهوایی کاهش یابد. اوکراین در جریان جنگ چند ساله با روسیه و تجربه مقابله با پهپادهای شاهد سپاه، این فرصت را داشته که به طور پیوسته اثربخشی پهپادهای رهگیر خود را بهبود بخشد.
در مقابل، طرف روسی و متحد نظامی آن سپاه پاسداران در جنگ اوکراین نیز تلاش کردهاند قابلیتهای تهاجمی پهپادهای خود را افزایش دهند. از جمله این تلاشها، میتوان به افزایش سرعت پهپادهای شاهد جتمحور از ۲۸۰ تا ۳۲۰ کیلومتر بر ساعت به ۳۵۰ تا ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت و به احتمال زیاد معرفی نسخههای دیگر با قابلیت سرعت ۵۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر بر ساعت اشاره کرد.
کارشناسان نظامی بر این باورند که در چنین سناریویی، بسیاری از پهپادهای رهگیر کنونی اوکراین ممکن است ناگهان ناکارآمد شوند. شاید به همین دلیل است که مقامهای اوکراینی از سازندگان و صنایع دفاعی این کشور خواستهاند که همین الان و در حالی که هنوز فرصت هست، شروع به توسعه آن دسته از سامانههای رهگیری کنند که قادر به مقابله با پهپادهای مهاجم در سرعتهای بالاتر باشند.
